سند جامع راهبردی: تحلیل، چالش‌ها، راهکارها و نقشه راه اجرا تا افق ۱۴۰۷
گردشگری در دهه‌های اخیر به یک وجه بسیار مؤثر توانمندی‌های کشورها در مسیر نقش‌آفرینی در اقتصاد جهان تبدیل‌شده‌است؛ اما این در شرایطی است که در ایران، با وجود برخورداری از ظرفیت‌های بی‌نظیر تاریخی، طبیعی و فرهنگی، این حوزه هنوز نتوانسته‌است جایگاه واقعی خود را در اقتصاد ملی و روابط بین‌المللی فرهنگی بیابد؛ و اینجا است که این پرسش پیش‌می‌آید که چرا علی‌رغم برشمردن مستمر اهمیت گردشگری در اسناد بالادستی و تأکید مداوم دولت‌ها و کل ساختار حکومت، عملکرد واقعی مدعیان تصدی این موضوع از اهداف تعیین‌شده در برنامه‌های مختلف عقب‌مانده و به‌تعبیری، ساختارهای موجود اصولاً قادر به پاسخ‌گویی به نیازهای اصل اجتماعی و اقتصادی رونق و گسترش مداوم گردشگری نیستند.
اما باید به این نکته هم توجه‌داشت که الگوهای رایج جهانی رونق گردشگری، به‌دلیل احاطۀ فرهنگی و مدیریتی غرب بر جهان، مبتنی‌بر بسترهای فرهنگی، ارزشی و نهادی جوامع غربی طراحی‌شده‌اند و انتقال مستقیم آنها به جامعۀ ایران تا کنون، به‌دلیل نابخردی، ناکارآمدی یا خیانت مدیران به هویت ایرانی، و عدم توجه آنها به ضرورت اتخاذ رویکرد اسلامی-ایرانی ناسازگاری‌های فراوان فرهنگی و اجتماعی را در این جامعه ایجادکرده‌است.
اساساً توجه به این نکته ضروری است که رویکرد اسلامی-ایرانی پیشرفت، ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای علمی جهان در دوره‌های مختلف و در بسترهای گوناگون اجتماعی، بر پیشرفت درون‌زا، مبتنی‌بر هویت فرهنگی و معنوی، عدالت‌محور و در تعامل سازنده با جهان تأکیددارد؛ و در چارچوب این نگاه، گردشگری صرفاً یک صنعت درآمدزا نیست؛ بلکه به‌گونۀ ابزار یا آرایه‌ای برای تمدن‌سازی، اشاعۀ فرهنگ ایرانی-اسلامی و توانمندسازی جوامع محلی تبیین‌می‌گردد؛ و چنین است که در مسیر رونق این فعالیت اصالتاً اجتماعی و فرهنگی، تدوین یک چارچوب نظری بومی مبتنی بر الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت و البته بر بنیان تحلیل علمی وضعیت موجود و شناسایی ریشه‌ای چالش‌های گردشگری کشور، و با لحاظ‌نمودن راهکارها و برنامه‌های عملیاتی در حوزه‌های ساختاری، فرهنگی، آموزشی و زیرساختی، که اهدافی چون بازآرایی حکمرانی، تنظیم‌گری و مدیریت یکپارچۀ حوزۀ گردشگری و البته تنظیم پیوند راهبردی میان گردشگری و زنجیرۀ ارزش صنایع دستی و اقتصاد محلی را کاملاً ملحوظ نظر بدارد، ضرورتی تامّ دارد؛ چارچوبی نظری که در مسیر اجرایی‌شدن، به سندی کلان با شاخص‌ها و انگاره‌های مشخص مسؤولیت‌آور منجر شود.
اصولاً در گفتمان تمدن نوین اسلامی، گردشگری بیشتر از آن که فعالیتی صرفاً اقتصادی باشد، سازوکاری برای مبادلۀ تمدنی و شناخت و رونق فرهنگی است. سفر در فرهنگ ایرانی-اسلامی، از سنت زیارت و حج تا سیر و سفر عرفانی و علمی، ریشه‌ای عمیق دارد، و بنابراین الگوی بومی گردشگری قاعدتاً باید سه بعد اقتصاد مقاومتی، هویت فرهنگی و منزلت جهانی ایران را به‌گونۀ هم‌زمان محقق‌کند؛ فرایندی که الگوهای غرب‌گرایانۀ رونق گردشگری همچون مصرف‌گرایی افراطی و تبدیل فرهنگ به کالا، تخریب هویت محلی و هدم تنوع فرهنگی در سایۀ انگاره‌سازی یکنواخت مقاصد، تمرکز بر سود سهامداران شرکت‌ها به‌بهای آسیب‌رسانی به جوامع میزبان و به‌تبع، هدم عدالت توزیعی و تشدید نابرابری منطقه‌ای را از پیشِ رو برمی‌دارد، و در یک نگاه کلان، عنصر محوری سفر و گردشگری در سنت اسلامی را که بعد معنوی و آرامش‌بخش آن می‌باشد، جایگزین همه آنها می‌کند، و به‌تعبیری، با تأکید بر گردشگری پاک، مسئولانه، عدالت‌محور و هویت‌ساز، این فعالیت را در خدمت تبیین هویت اسلامی-ایرانی جامعه درمی‌آورد؛ هدفی که به‌واقع سیاست‌گزاری در این موضوع را در ساختاری زنجیره‌ای و یکپارچه فرایندی مؤثر در ارزش‌آفرینی این فرایند تبیین‌می‌کند.
چنین است که باید گفت نگاه صرفاً درآمدزا به گردشگری و غفلت از کارکردهای فرهنگی، اجتماعی و دیپلماتیک آن، در کنار الگوبرداری نابجا از کشورهای دیگر بدون لحاظ زمینۀ فرهنگی ایران، و به‌تبع، تمرکز افراطی بر گردشگری خارجی، با چشم‌پوشی بر این واقعیت که گردشگری داخلی چه از حیث حجم و چه از حیث اثر توزیعی، ظرفیتی بسیار بزرگ‌تر است، نتیجۀ پایداری برای گردشگری در راستای رونق و اعتلای فرهنگی و اجتماعی کشور نداشته و ندارد و حتی در پاره‌ای موارد به برخورد منفی فعال یا انفعالی جامعه با گردشگر انجامیده‌است.
کوتاه‌سخن این که، گردشگری اسلامی-ایرانی آرایه‌ای پیشینه‌دار در جامعۀ ما با تمرکز بر تعالی، شناخت و احترام به سنت‌ها و آموزه‌های دینی و اجتماعی است، و این اصالتاً در تقابل با گردشگری غربی قرارمی‌گیرد، که بنیان بر لذت‌گرایی، مصرف‌گرایی و کالاانگاری فرهنگ و حتی روابط با دیگران دارد؛ و چنین است که جامعۀ اسلامی ایران در این فرایند تقابل‌آمیز، آن آرایۀ پیشینه‌دار و هویت‌محور خود را برای ادامۀ حیات، باید به این الگوی فرورفته در نخوت سلطه‌گرایانۀ غرب ترجیح‌دهد، و حتی در مسیر رونق روزافزون و گسترش هرچه‌بیشتر رو به جهانگیری آن بکوشد.
دیدگاهها ۰
برای نظر دادن درباره این مطلب و دیگر مطالب ثبت نام کنید یا اگر حساب دارید وارد شوید