مفهوم و کارکرد «غیرت دینی»

یادداشت ازحجت الاسلام دکتر حبیب عباسی – استاد دانشگاه و حوزه – قم

 در اندیشه شهید آیت‌الله خامنه‌ای

در منظومه فکری رهبر شهید، «غیرت دینی» نه‌تنها یک هیجان مقطعی یا واکنش عاطفی صِرف نیست، بلکه نیروی محرکه اصلی تاریخ معاصر ایران، پایه ایستادگی در برابر استکبار و ضامن بقای هویت اسلامی و ملی به شمار می‌رود. بازخوانی بیانات معظم‌له در مقاطع گوناگون تاریخی نشان می‌دهد که این مفهوم، در پیوندی ناگسستنی با عقلانیت، بصیرت و تکلیف‌مداری سیاسی تعریف شده و خط بطلانی بر القائات بیگانگان مبنی بر ترادف دین‌داری با تحجر و خشونت می‌کشد.

۱. ماهیت غیرت دینی؛ پیوند وثیق با عقلانیت و بصیرت

دستگاه‌های تبلیغاتی نظام سلطه همواره کوشیده‌اند غیرت دینی را معادل «بی‌منطقی و خشونت» جلوه دهند؛ اما در مبانی تفکر رهبری، این خصلت ریشه در تعقل دارد: «برخی تلاش و تبلیغ می‌کنند که غیرت دینی را “بی‌منطقی و خشونت” بنامند اما حقیقت این است که غیرت دینی همراه با عقلانیت و برخاسته از بصیرت است و بصیرت نیز شعبه و مظهری از عقلانیت است» (بیانات در دیدار مردم قم، ۱۹ دی ۱۴۰۰).

ایشان مرز روشنی میان غیرت دینی و تندروی‌های بی‌حاصل ترسیم می‌کنند. در خطاب به حوزویان تأکید می‌گردد که انگیزه دینی نباید به حرکات عصبی و بدون مبنای دفاع عقلانی بدل شود: «غیرت دینی، لازم است… دوم این‌که از لحاظ سیاسی عصبی نشوید… حضورسیاسی، سخن سیاسی، موضع سیاسی، بسیار خوب و لازم است و در مواردی مقتضای غیرت دینی هم هست؛ اما حرکات بیرویّه، حرکات عصبی، حرکاتی که اگر پای صحبت به میان بیاید، نمیتوانید از آن دفاع کنید؛ این نه» (بیانات در جمع طلاب و اساتید حوزه علمیه قم در مدرسه فیضیه، ۱۴ مهر ۱۳۷۹).

۲. غیرت دینی؛ پشتوانه ابزار مادی و نظامی

در اندیشه معظم‌له، تجهیزات و ادوات مادی در نبردها تنها هنگامی کارآمدند که با روحیه ایمانی پشتیبانی شوند. در جریان بررسی ابعاد شهادت سردار سلیمانی تصریح شد: «ملّت ایران امروز مجهّزند در مقابل زورگویان عالم، لکن تکیه [فقط] به ابزار نظامی نیست؛ ابزار نظامی آن وقتی فایده میبخشد که متکّی باشد به همان ایمان و غیرت دینی؛ آن وقت است که ابزار نظامی اثر میکند، کارگشایی میکند» و تمسک به آیه شریفه «کَم مِن فِئَةٍ قَلیـلَةٍ غَلَبَت فِئَـةً کَثیرَةً بِاِذنِ‌ الله» در سایه همین اتکا معنا می‌یابد (بیانات در دیدار مردم قم، ۱۸ دی ۱۳۹۸). همچنین ایستادگی مردم در نقاط بحرانی همچون کردستان و حماسه دفاع مقدس در همدان و مقاومت در برابر صدها بمباران موشکی، تبلور همین تکیه بر ایمان و غیرت بود (بیانات در مراسم مشترک نیروهای مسلح کردستان، ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸؛ بیانات در دیدار مردم همدان، ۱۵ تیر ۱۳۸۳).

۳. پیوند تاریخ‌ساز اقوام ایرانی و پیشگامی در نهضت‌ها

غیرت دینی پدیده‌ای انتزاعی نیست، بلکه در تاروپود اقوام ایرانی جاری است:

• آذربایجان و تبریز: قیام تاریخی مردم تبریز در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶، نقطه عطفی از تلفیق «ایمان عمیق دینی، غیرت دینی، شجاعت و موقع‌شناسی» بود که با تمسک به مرجعیت و مبارزه با استبداد شکل گرفت (بیانات در دیدار مردم آذربایجان، ۲۸ بهمن ۱۳۹۲؛ بیانات در دیدار مردم آذربایجان، ۲۸ بهمن ۱۳۹۰؛ بیانات در دیدار مردم آذربایجان، ۲۸ بهمن ۱۳۸۶).
• لرها و بختیاری‌ها: «ما بختیاریها و لرها را به صداقت، به صفا، به شجاعت، به غیرت شناختیم. اینها در قبال عقاید اسلامی و عقاید مذهبی و عقاید تشیّع، بسیار پایدار و دارای پافشاری و پایمردی بودند» (بیانات در دیدار دست‌اندرکاران همایش نکوداشت شیرعلی‌مردان‌خان بختیاری، ۲۶ اسفند ۱۳۹۲).
• جنوب و خطه خوزستان: در یادکرد خطه دهلاویه و حماسه‌های جنوب، بر پیوند عشق به اهل‌بیت(ع) و شجاعت مدافعان تأکید شد: «روزها و شبهایی را با هم‌میهنانی پُراخلاص و محبت و دارای غیرت دینی و شهامت حسینی به سر بردم» (بیانات در زیارتگاه شهدای دهلاویه، ۴ فروردین ۱۳۸۵).

۴. امام خمینی(ره)؛ احیاگر غیرت دینی و نماد بیداری

آغاز نهضت اسلامی از سال ۱۳۴۱ و مخالفت با تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، ریشه در بینش دقیق و غیرت حضرت امام(ره) داشت؛ جایی که دیگران غافل ماندند اما «غیرت دینی او، او را وادار کرد که در این مسأله پیشقدم شود و مبارزه برای این زاویه علی‌الظّاهر کوچکِ ضدّ اسلامی را شروع کند» (خطبه‌های نماز جمعه تهران در دهمین سالگرد رحلت امام خمینی، ۱۴ خرداد ۱۳۷۸). در حقیقت، امام خمینی با اتکا به ظرفیت‌های درونی ملت «ایمان عمیقِ تغییرناپذیر را شکوفا کرد؛ غیرت دینی مردم را برانگیخت و ملت ایران الگوی استقامت و بصیرت شد» (بیانات در بیست و چهارمین سالگرد رحلت امام خمینی، ۱۴ خرداد ۱۳۹۲).

۵. هجمه تبلیغاتی دشمن و رسالت نسل جوان

از منظر رهبری، نقطه تمرکز دشمنی استکبار جهانی سلب این سرمایه هویتی است: «سیاستهای اقتدارطلب جهانی، همه سعی خود را متمرکز کرده که یادگارهای انقلاب و نشانه‌های غیرت دینی و غیرت ملی مردم را زیر آواری از جنجالهای تبلیغاتی خود پنهان کند» (بیانات در دیدار مردم آذربایجان، ۲۸ بهمن ۱۳۸۶)؛ زیرا «دشمن از ایمان و از غیرت دینی مردم سیلی خورده است» (بیانات در دیدار جمعی از ایثارگران و خانواده‌های شهدا، ۳ خرداد ۱۳۸۱).

در تقابل با این تهاجم، باور به تسلیم و سازشکاری ذلیلانه در برابر بیگانگان، عین «بی‌غیرتی» و نقطه مقابل فهم سیاسی قلمداد می‌شود (بیانات در دیدار جمعی از ایثارگران، ۱ خرداد ۱۳۸۱). با وجود تلاش‌های دشمن، نسل جوان کنونی «در آمادگی خود و شجاعت خود و غیرت خود برای دفاع از هویت دینی و انقلابی خود، از جوان نسل اول… هیچ کمتر نیست، شاید هم جلوتر است» (بیانات در دیدار مردم آذربایجان شرقی، ۲۸ بهمن ۱۳۸۵).

نتیجه‌گیری

غیرت دینی از دیدگاه رهبر معظم انقلاب، گوهر بنیادینی است که استقلال، عزت سیاسی و نفوذناپذیری جامعه اسلامی را تضمین می‌کند. این شاخصه معرفتی، با درک مقتضیات زمان و مرزبندی صریح با انفعال و تحجر، کانون اقتدار ایران اسلامی در برابر تمام بحران‌ها و فشارهای نظام سلطه به شمار می‌رود.